Textaleit í útdráttum
Leita í textum Íslenska málfrćđifélagsins    Leita í öllu efni á Kvisti


Pistlar um íslenskt mál:   3. nóvember 2007

Jón G. Friđjónsson

Íslenskt mál - 114. ţáttur

Ekki er gaman að guðspjöllunum

Í þjóðsögum Jóns Árnasonar segir frá ummælum kerlingar um guðspjöllin: Ekki er gaman guðspjöllunum, enginn er í þeim bardaginn. Síðari hluti ummælanna vísar til þess að kerlingu þótti guðspjöllin daufleg hjá tröllasögum og lygasögum sem hún var vanari að heyra og henni þótti meiri mergur í. Heimildir sýna að sagan er miklu eldri en þjóðsagnasafn Jóns en ávallt er myndin óbreytt: gaman er einhverju, einnig: henda gaman einhverju. Eftirfarandi dæmi samræmist því ekki málvenju: Menn geta rétt ímyndað sér hvernig verjandi getur hent gaman af hundi sem fann nálykt (10.9.07).

Hins vegar geta menn haft gaman af einhverju. ‘Reglan’ er einföld: Ef vísað er til kyrrstöðu (hvar) er notuð forsetningin (einkum með sögninni vera) en ef vísað er til hreyfingar (hvaðan) er notuð forsetningin af (einkum með sögninni hafa). Þannig getum við sagt: Mér er ánægja (heiður, gleði ...) því að fá tækifæri til þess. Hins vegar segjum við: Ég hef ánægju (heiður, gleði) af því að sjá/heyra eitthvað. Auðvelt er að prófa þessa ‘reglu’, hver og einn leiti í huga sér.

Hafa ekki roð við e-m

Forsetningarliðurinn við einhverjum merkir oft ‘gegn einhverjum, á móti einhverjum’, t.d. hafa ekki við einhverjum í kapphlaupi. Í talmáli getum við sagt að einhver eigi enga möguleika í einhvern eða einhver hafi ekkert að gera í einhvern. Trúlega vísar fs. í hér til hreyfingar, sbr. fara/hjóla/spóla í einhvern ‘ráðast á einhvern.’ Orðatiltækið hafa ekki roð við einhverjum ‘vera hvergi nærri eins góður í einhverju og einhver; standa einhverjum langt að baki’ vísar til hunda sem slást um (togast á um) fiskroð og annar hefur ekki við hinum. Vísunin hlýtur að vera gagnsæ í hugum flestra en hún fer fyrir ofan garð og neðan ef ekki er valin rétt forsetning eins og í eftirfarandi dæmi: Í sögnum þessum fá Tyrkir ... ítrekað hlutverk aumingjalegra ribbalda sem hafa ekki roð í svona sniðuga Íslendinga (21.7.07).

Orðfræði

Að mati flestra mun vera talsverður munur á sögnunum breiða úr sér og breiðast út. Við þann sem er fyrirferðarmikill (í beinni merkingu) getum við sagt: Breiddu ekki svona mikið úr þér og nýlega gat að lesa í blöðum að skógareldar breiddust hratt út í Grikklandi. Um notkun orða og orðasambanda fer eftir málkennd og málvenju og í mörgum tilvikum er allnokkurt svigrúm. Ugglaust má telja að menn verði seint sammála um leyfileg frávik en í stórum dráttum er málnotkun fastbundin að þessu leyti. Alloft má þó sjá dæmi sem stinga í stúf. Eftirfarandi dæmi falla t.d. ekki í kramið hjá umsjónarmanni: Farsímanetið breiðir úr sér [‘þenst út’] (18.8.07); breiddu þeir [skógareldar] hratt úr sér (6.5.06) [‘breiddust út’] og Danskur bjórframleiðandi breiðir úr sér til austurs [‘færir út kvíarnar’] (29.3.07)).

Ensk áhrif

Í huga umsjónarmanns hefur öldin 16. verið öld breytinganna í sögu íslenskrar tungu. Þá urðu umfangsmiklar breytingar á hljóðkerfi, setningagerð og beygingum að ekki sé talað um orðaforðann. Sextánda öldin er reyndar oft kölluð prentöld og siðskiptaöld og þá gætti mjög erlendra áhrifa, einkum þýskra og danskra.

Ýmislegt bendir til þess að á 21. öld, tölvuöld, öld alþjóðahyggju og byltinga á sviði fjölmiðla, verði meiri breytingar á íslensku en nokkru sinni fyrr. Ef svo fer sem horfir er ólíklegt að næsta kynslóð njóti fornbókmenntanna með sama hætti og forfeður okkar, kynslóð fram af kynslóð. Umsjónarmanni var kennt að hver kynslóð þyrfti að skila því sem hún tók við jafngóðu til næstu kynslóðar og helst bæta nokkru við.

 

Um þessar mundir sækir enska á á öllum sviðum og þess gætir mjög í fjölmiðlum að ensk orð og orðasambönd séu þýdd á íslensku án þess að séð verði að nokkur ávinningur sé að því, t.d.:

þar sem litlu síðar maður tók eigið líf af skömm og fyrirlitningu (9.9.07); Þessi þróun er að nokkru hin hliðin á peningnum [e. the other side of the coin] þegar rætt er um hið svokallaða þekkingarsamfélag (27.6.07); Dómari ... komst ... að þeirri niðurstöðu að bann við sölu á ofbeldisleikjum væri á skjön við stjórnarskrána og vildi lyfta banninu (13.8.07); framkvæma handtöku [e. make an arrest] (28.5.07); Engu að síður hafa margir þegar orðið til þess að hvetja Abe til þess að stíga niður úr embætti (30.7.07); Þurfum að gefa þessu tækifæri (‘láta reyna á það’) (9.6.07); þá mundi maður ekki setja pening á [e. put money on] að Garcia setti þetta í (22.7.07); þau höfðu kynnst á blindu stefnumóti þremur árum áður (22.7.07); en reisir ekki ágreining [e. raise an objection] (5.7.07) og Í ljós kom að þeir sem yngri voru gerðu mun betur í prófunum en þeir sem eldri voru [e. do better] (17.7.07). 

— Þeir sem skrifa í fjölmiðla verða að vanda sig því að það læra börnin sem fyrir þeim er haft.

Nákvæmlega

Atviksorðið nákvæmlega hefur fram til þessa verið notað sem ákvæðisorð með sagnorðum eða örum atviksorðum, t.d.: Klukkan er nákvæmlega átta; Mér er nákvæmlega sama þótt hann komi ekki og Eitthvað er nákvæmlega eins og eitthvað annað. Umsjónarmaður hefur veitt því athygli að í talmáli er nákvæmlega í tíma og ótíma notað eitt sér í merkingunni ‘einmitt’, t.d.: Þeir [‘drengirnir’] verða að sækja meira. Nákvæmlega! (3.9.07). Skyldi hér gæta áhrifa frá ensku exactly?

Hræra í einhverjum – krukka í einhvern

Umsjónarmaður hefur áður vikið að því að orðasambandið krukka í eitthvað merkir ‘skera í eitthvað (oft með ómarkvissum hætti)’, t.d.: Læknirinn vill krukka (eitthvað) í líkið og krukka í tillöguna. Í nútímamáli virðist farið að fyrnast yfir merkinguna með þeim afleiðingum að fram kemur afbrigðið krukka í einhverjum, t.d.: Valsmenn eru hættir að koma mér á óvart enda ekki í fyrsta skipti sem þeir krukka í okkar mönnum (16.8.07). Hér gætir ugglaust áhrifa frá sögninni hræra í einhverjum. — Breyting sem þessi á sér reyndar ýmsar hliðstæður, t.d. er stundum sagt spá í einhverju í stað spá í eitthvað, sbr. pæla í einhverju, og kynda undir eitthvað í stað kynda undir einhverju, sbr. ýta undir eitthvað. Dæmi sem þessi sýna að málskilningur og málnotkun fléttast saman, gagnsæi íslenskrar tungu verður seint ofmetið.

Úr handraðanum

Nafnorðið aðal (hk.) merkir ‘eðlisfar, einkenni; jákvæður eiginleiki eða einkenni’, t.d.: aðal hvers háskóla á að vera ....; prúðmennska og drengskapur ætti að vera aðal góðs íþróttamanns og Mál er mannsins aðal, sbr. einnig samsetninguna aðalsmerki. Í nútímamáli er því stundum ruglað saman við aðall (kk.) en það styðst ekki við málvenju. Í Konungsskuggsjá segir t.d.: það er kaupmanna aðal að kaupa jafnan og selja síðan skyndilega og í Hávamálum stendur: *fimbul­fambi heitir, / sá er fátt kann segja, / þat er ósnotrs aðal