Textaleit í útdráttum
Leita í textum Íslenska málfrćđifélagsins    Leita í öllu efni á Kvisti


Pistlar um íslenskt mál:   15. júlí 2006

Jón G. Friđjónsson

Íslenskt mál - 81. ţáttur

Nýverið var haldin fyrsta ráðstefna um tungutækni á Íslandi. Á ráðstefnunni komu saman fræðimenn og fólk úr atvinnulífinu sem starfar við tungutækni hér á landi. Þetta efni er afar mikilvægt því að flestar tækninýjungar fyrir almennan markað snúast um samskipti fólks, t.d. í síma eða á netinu, og þá skiptir meginmáli að öll samskipti fari fram á íslensku. Um þetta segir Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor í íslensku: Ef við lendum í þeirri aðstöðu að tæknin ræður ekki við íslensku þá höfum við tvo kosti. Við getum ákveðið að taka þessa tækni ekki upp á Íslandi, sem er að sjálfsögðu slæmur kostur, en hin leiðin er að tala bara ensku við tækin. Varla erum við sátt við það. Best væri að aðlaga tæknina þannig að hún ráði við íslensku en það kostar peninga og þekkingu (Frbl. 6.6.06). Þetta eru orð að sönnu. Íslendingar hafa þráfaldlega staðið frammi fyrir miklum nýjungum og ávallt tekist að aðlaga sig þeim og nýta sér þær. Dæmi um þetta eru breytingar sem leiddi af ritvæðingu, prentvæðingu, siðskiptum og tölvuvæðingu. Í öllum tilvikum stóð íslensk tunga og menning af sér storminn og varð auðugri eftir. Ef brugðist er rétt við er full ástæða til að ætla að sama muni eiga við tungutækni á fjölmiðlaöld.

Í 78. þætti um íslenskt mál var fjallað um orðasambandið skrifaðu flugvöll. Þar var það réttilega eignað Adolf Björnssyni en hins vegar var rangt farið með önnur atriði, m.a. var sagt að hann hefði boðið sig fram fyrir Sósíalistaflokkinn í Þingeyjarsýslu. Um þetta segir Ármann Jakobsson: ‘... Adolf var í framboði [fyrir Alþýðuflokkinn] í Dalasýslu og fékk 35 atkvæði.’ Og Ármann bætir við: ‘... eftir þennan góða árangur í Dalasýslu hafi Adolf litið á sig sem talsvert efni í stjórnmálum. En þegar næst komu kosningar bað Alþýðuflokkurinn hann um að fara aftur fram í Dalasýslu. Þá móðgaðist Adolf og segir sagan að hann hafi sagt: ‘Dalasýsla er bara fyrir byrjendur.’ Lauk þar með stjórnmálaferli Adolfs.’ – Umsjónarmaður þakkar Ármanni kærlega fyrir leiðréttinguna því að vitaskuld bera að fara rétt með staðreyndir.

Það er furðu algengt að ruglað sé saman föstum orðasamböndum svo að úr verður hálfgerður óskapnaður. Í flestum tilvikum má ætla að þessu valdi merkingarlegir þættir, þ.e. fast orðasamband sem er svipaðrar merkingar og annað hefur áhrif á búninginn. Sem dæmi þessa má nefna: [söngvarinn] sló öllum karlsöngvurunum ref fyrir rass (Frbl. 9.6.06), sbr. skjóta e-m ref fyrir rass og slá e-m við. Af svipuðum toga eru fjölmörg dæmi, t.d.:Mér fannst þetta harður [þ.e. erfiður] biti að kyngja (Mbl. 27.5.06), sbr. e-ð er hart (aðgöngu). – Það er rosalega þungur biti að kyngja [að fá á sig tvö mörk í upphafi leiks] (Sýn 23.6.06). –Hlæja framan í opið geðið á e-m (Mbl. 16.5.06), sbr. hlæja framan í e-n og hlæja upp í opið geðið á e-m. – Virtust þeir taka ásakanir hans opnum örmum (Mbl. 26.6.06), þ.e. ‘fagna ásökunum hans, taka ásökunum hans vel’.

Samsláttur af þessum toga virðist benda til þess að þær líkingar sem að baki liggja blasi ekki lengur við, séu ekki gegnsæjar. Það er að vísu svo að orðatiltæki breytast oft í tímans rás og þannig verða til ýmis afbrigði. Sem dæmi má nefna að af orðatiltækinu ganga úr skaftinu ‘þurfa að hætta við að taka þátti í e-u; detta/skerast úr leik’ eru kunn afbrigðin detta/falla úr skaftinu. Þau hljóta að teljast góð og gild enda er líkingunni haldið, vísað er til hnífs sem festur var á skaft en hann gat losnað (gengið, dottið, fallið, dregist úr skaftinu). Afbrigðið heltast úr skaftinu er hins vegar nýtt og líkingin farin veg allrar veraldar: fjárfestar heltust úr skaftinu (Útv. 13.5.06). Hér gætir vafalaust áhrifa frá orðatiltækinu heltast úr lestinni ‘dragast aftur úr; (neyðast til að) hætta þáttöku í e-u’.

Í pistlum þessum hefur áður verið á það bent að sögnin forða er alloft notuð með sérkennilegum hætti. Eftirfarandi dæmi eru af sama toga: Starfshópurinn bendir á að fjárhagslegur sparnaður fyrir þjóðfélagið við að forða [‘koma í veg fyrir’] örorku hjá einum einstaklingi nemi 30 milljónum króna (Frbl. 4.5.05); Spurt verður hvort hægt sé að forða [‘verja fyrir’] móðurmálinu frá margboðuðum dauða (Mbl. 24.4.06); hægt var að forða nærliggjandi byggingum frá eldinum [‘koma í veg fyrir að eldurinn næði til’] (Sjónv. 24.5.06) og forða uppsögn kjarasamninga [‘koma í veg fyrir’]  (Blaðið 16.6.06). Umsjónarmaður hefur skotið inn merkingu í hornklofum en guð forði okkur frá því að þetta nýmæli nái að festa rætur. 

Úr handraðanum

Um miðja 14. öld ritaði óþekktur Íslendingur formála fyrir málfræðiritgerðunum fjórum í svo nefndri Wormsbók. Þar segir: Leiti eftir sem vandlegast, þeir sem nú vilja fara að nýjum háttum skáldskapar, hversu fegurst er talað en eigi hversu skjótt er ort; því að að því verður spurt, hver kvað, þá er frá líður, en eigi hversu lengi var að verið. Umsjónarmanni virðast orð þessi enn eiga fullt erindi til okkar: Menn eiga að hafa það til fyrirmyndar hversu fegurst er talað. Hér má sjá hryggjarstykki íslenskrar málstefnu og í íslenskum bókmenntum eigum við Íslendingar vissulega næga fyrirmynd. Það er reyndar óþarfi að umsjónarmaður leitist við að leggja út af þessum texta. Nútímamenn geta auðveldlega lesið hann og skilið. Hann vekur til umhugsunar en þarfnast engra skýringa. Milliliðalaus tengsl nútímans við fortíðina eru hluti íslenskrar menningar.