Textaleit í útdráttum
Leita í textum Íslenska málfrćđifélagsins    Leita í öllu efni á Kvisti


Pistlar um íslenskt mál:   4. mars 2006

Jón G. Friđjónsson

Íslenskt mál - 72. ţáttur

Í Snorra-Eddu (Gylfaginningu) segir frá því er Fenrisúlfur var bundinn þremur fjötrum. Fyrsti fjöturinn hét Læðingur og um hann segir: þeir [æsir] gerðu fjötur allsterkan, er þeir kölluðu Læðing, og báru hann til úlfsins og báðu hann reyna afl sitt við fjöturinn, en úlfinum þótti sér það ekki ofurefli og lét þá fara með sem þeir vildu. En hið fyrsta sinn, er úlfurinn spyrndi við, brotnaði sá fjötur. Svo leystist hann úr Læðingi

Til þessarar frásagnar vísa ýmis orðatiltæki, t.d. e-ð leysir e-ð úr læðingi, leysa e-ð/sig úr læðingi; e-ð losnar/leysist úr læðingi og leggja e-n í læðing, sbr.: ... leysa þannig nýja orku úr læðingi (Blaðið 18.2.06) og ... þegar þessi kraftur losnar úr læðingi (Mbl. 18.2.06). Í föstum orðasamböndum sem þessum eru oft til nokkur afbrigði, í þessu tilviki eru t.d. ýmist notaðar sagnirnar leysa, losna eða leysast. Málvenja og málkennd hlýtur að ráða hvers eðlis frávikin mega vera. Umsjónarmaður rakst nýlega á dæmi sem honum finnst orka tvímælis: ... virkja þessa orku úr læðingi (Mbl 18.2.06).

Umsjónarmaður hefur áður vikið að því að forsetningin vegna virðist sækja mjög á í nútímamáli og er hún þá notuð í stað ýmissa annarra forsetninga. Ástæða þessa liggur ekki í augum uppi, ef til vill má rekja þessa tilhneigingu til þess að merking forsetningarinnar vegna er býsna rúm, sumum kann að finnast hún geta samsvarað mörgum öðrum forsetningum. Hér er um að ræða nýjung sem umsjónarmaður kann illa. Dæmi af þessum toga eru fjölmörg, t.d. eftirfarandi (innan hornklofa [] er tilgreind notkun sem telja má hefðbundna):

  • iðgjöld vegna ársins 2005 [fyrir árið]
  • greinargerð vegna þróunar verðbólgu [um/fyrir þróun] (Frbl 20.2.05)
  • hefur ákveðið að gefa kost á sér í annað sæti í prófkjöri vegna borgarstjórnarkosninganna [fyrir borgarstjórnarkosningarnar](Mbl. 19.9.05)
  • dæmdur í tveggja ára fangelsi vegna vopnaðs ráns [fyrir vopnað rán] (Mbl 17.11.05)
  • athugasemdir ... vegna tillagna [við tillögur] (Txt 30.11.05)
  • hann er því ekki bær til að fara með ákæruvald vegna þess hluta málsins [í þeim hluta málsins] (Mbl. 23.11.05)
  • kærufrestur vegna úrskurða [frestur til að kæra úrskurði] (Mbl. 23.11.05)
  • máttlaus viðbrögð vegna fangaflugs [við fangaflugi] (Txt 30.11.05)
  • kostnaður vegna Vaðlaheiðar [við Vaðlaheiðargöng] (Txt 30.11.05)
  • Uppgötvaðist hvers kyns var þegar lögreglan stöðvaði manninn vegna umferðareftirlits (Frbl. 3.1.06)
  • Í auglýsingu vegna þess [um það (embætti prests)] (Mbl. 19.1.06)
  • 890 þúsund söfnuðust vegna tónleika [með tónleikum; á tónleikum] (Mbl. 19.1.06)
  • Clinton hefur því þurft að feta varlega í undirbúningi vegna forsetaframboðs 2008 [fyrir forsetaframboð] (Mbl. 21.1.06)
  • hyggist sækjast eftir útnefningu Demókrataflokksins vegna forsetakosninganna 2008 (Mbl. 21.1.06)
  • ...að Þjórsárverum yrði sökkt undir miðlunarvatn vegna virkjana í Þjórsá [með því að virkja Þ.] (Mbl. 21.1.06)
  • Þó kastar fyrst tólfunum vegna [með] orkusölu til Alcoa (Mbl. 21.1.06)


Eins og áður gat eru dæmi sem þessi algeng í nútímamáli. Ugglaust má deila um ágæti einstakra dæma af þessum toga. Umsjónarmanni finnst hins vegar kjarni málsins sá að notkun fs. vegna hefur aukist mjög á síðustu árum, greina má ákveðna breytingu sem ekki virðist til þess fallin að gera framsetingu skýrari. Forsetningin vegna er reyndar ekki eina forsetningin sem sækir á í nútímamáli. Sama á við um ýmsar aðrar, t.d. forsetninguna varðandi sem notuð er í tíma og ótíma, oft með fremur óljósri skírskotun, t.d.: Leynd var aflétt af skjölum sænsku akademíunnar í Stokkhólmi í dag, varðandi [um; er varða] veitingu nóbelsverðlauna í bókmenntum til Halldórs Kiljans Laxness árið 1955 (Txt 2.1.06).

Gunnar Ingi Gunnarsson skrifar: ‘Mér leiðist afskaplega orðið opnunartími, en það er út um allt. Það er að finna í auglýsingum, símaskrám og á heimasíðum. Ég veit ekki hvenær opnunartími var fyrst notað yfir þjónustu- eða starfstíma félaga og fyrirtækja, en sennilegast er orðið bein þýðing á ‘opening hours’ úr ensku. Mér finnst opnunartími ekki bara leiðinlegt orð heldur einnig vitlaust. Þegar sagt er að opnunartími verslunar sé frá 9:00 til 18:00, þá er, stranglega til tekið, því lýst, að verið sé að opna verslunina allan liðlangan daginn, eða alls í 9 klukkustundir. Það þætti lélegur gangur við opnun og gæti jafnvel bent til þess að eitthvað meiri háttar væri annað hvort að útihurðinni eða þeim, sem væru að opna, nema hvort tveggja væri. En hvað með það. Orðið opnunartími er að mínu mati skrípi sem ætti hvergi að sjást. Þess í stað kæmumst við vel af með þjónustutíma – eða jafnvel starfstíma.’

Umsjónarmaður þakkar Gunnari kærlega fyrir skeytið. Það blasir við að hann hefur rétt fyrir sér um raunverulega merkingu orðsins opnunartími. Til að forðast þetta orð er einfaldast að segja: opið er frá kl. 9 til 18.

Úr handraðanum

Forsetninginn varðandi á sér merkingarlegar samsvaranir í öðrum málum, t.d. d. angående; e. concerning og þ. betreffend. Ekki er þó ástæða til að ætla að um bein áhrif sé að ræða heldur mun hún komin inn í íslensku á fyrri hluta 20. aldar til að tákna sérstök tengsl, önnur en forsetningin um felur í sér. Í sumum eftirfarandi dæmum virðist þó forsetningin varðandi ekki notuð í merkingunni ‘um’: 

  • þjóðin njóti öryggis varðandi tjáningu og trúfrelsi (1946)
  • Sonur gullsmiðsins á Bessastöðum. Bréf til Gríms Thomsen og varðandi hann (1947)
  • samþykktir varðandi starfsemi bandalagsins (1957)
  • skiptast á upplýsingum varðandi (‘um’) tilboð í viðskipti (2003)
  • Unnið er að frumskýrslu varðandi (‘um’) slysið (2003)
  • ómögulegt er að fá nokkuð upp úr manninum varðandi ábyrgð hans á meintu samsæri (2003)
  • NN var ekki með í ráðum varðandi (‘um’) könnunina (2003)
  • varðandi samanburð á verði á milli landshluta er rétt að ... (2006)