Íslenskt mál - 72. ţáttur
Í Snorra-Eddu (Gylfaginningu) segir frá því er Fenrisúlfur var bundinn þremur fjötrum. Fyrsti fjöturinn hét Læðingur og um hann segir: þeir [æsir] gerðu fjötur allsterkan, er þeir kölluðu Læðing, og báru hann til úlfsins og báðu hann reyna afl sitt við fjöturinn, en úlfinum þótti sér það ekki ofurefli og lét þá fara með sem þeir vildu. En hið fyrsta sinn, er úlfurinn spyrndi við, brotnaði sá fjötur. Svo leystist hann úr Læðingi. Til þessarar frásagnar vísa ýmis orðatiltæki, t.d. e-ð leysir e-ð úr læðingi, leysa e-ð/sig úr læðingi; e-ð losnar/leysist úr læðingi og leggja e-n í læðing, sbr.: ... leysa þannig nýja orku úr læðingi (Blaðið 18.2.06) og ... þegar þessi kraftur losnar úr læðingi (Mbl. 18.2.06). Í föstum orðasamböndum sem þessum eru oft til nokkur afbrigði, í þessu tilviki eru t.d. ýmist notaðar sagnirnar leysa, losna eða leysast. Málvenja og málkennd hlýtur að ráða hvers eðlis frávikin mega vera. Umsjónarmaður rakst nýlega á dæmi sem honum finnst orka tvímælis: ... virkja þessa orku úr læðingi (Mbl 18.2.06). Umsjónarmaður hefur áður vikið að því að forsetningin vegna virðist sækja mjög á í nútímamáli og er hún þá notuð í stað ýmissa annarra forsetninga. Ástæða þessa liggur ekki í augum uppi, ef til vill má rekja þessa tilhneigingu til þess að merking forsetningarinnar vegna er býsna rúm, sumum kann að finnast hún geta samsvarað mörgum öðrum forsetningum. Hér er um að ræða nýjung sem umsjónarmaður kann illa. Dæmi af þessum toga eru fjölmörg, t.d. eftirfarandi (innan hornklofa [] er tilgreind notkun sem telja má hefðbundna):
Gunnar Ingi Gunnarsson skrifar: ‘Mér leiðist afskaplega orðið opnunartími, en það er út um allt. Það er að finna í auglýsingum, símaskrám og á heimasíðum. Ég veit ekki hvenær opnunartími var fyrst notað yfir þjónustu- eða starfstíma félaga og fyrirtækja, en sennilegast er orðið bein þýðing á ‘opening hours’ úr ensku. Mér finnst opnunartími ekki bara leiðinlegt orð heldur einnig vitlaust. Þegar sagt er að opnunartími verslunar sé frá 9:00 til 18:00, þá er, stranglega til tekið, því lýst, að verið sé að opna verslunina allan liðlangan daginn, eða alls í 9 klukkustundir. Það þætti lélegur gangur við opnun og gæti jafnvel bent til þess að eitthvað meiri háttar væri annað hvort að útihurðinni eða þeim, sem væru að opna, nema hvort tveggja væri. En hvað með það. Orðið opnunartími er að mínu mati skrípi sem ætti hvergi að sjást. Þess í stað kæmumst við vel af með þjónustutíma – eða jafnvel starfstíma.’ Umsjónarmaður þakkar Gunnari kærlega fyrir skeytið. Það blasir við að hann hefur rétt fyrir sér um raunverulega merkingu orðsins opnunartími. Til að forðast þetta orð er einfaldast að segja: opið er frá kl. 9 til 18. Úr handraðanumForsetninginn varðandi á sér merkingarlegar samsvaranir í öðrum málum, t.d. d. angående; e. concerning og þ. betreffend. Ekki er þó ástæða til að ætla að um bein áhrif sé að ræða heldur mun hún komin inn í íslensku á fyrri hluta 20. aldar til að tákna sérstök tengsl, önnur en forsetningin um felur í sér. Í sumum eftirfarandi dæmum virðist þó forsetningin varðandi ekki notuð í merkingunni ‘um’:
| ||||
